علمى و مشيّتى كه موجب جبرى شدن افعال مىشود چگونه صحيح خواهد بود « 1 » مؤاخذه كردن بر معصيتى كه در نهايت غير اختيارى مىشود ؟ 571 - جواب مصنّف به قبيح بودن عقاب از جانب خدا نسبت به افعال اختيارى كه منتهى به ارادهء ازلى و مشيّت الهى شده و نهايتا جبرى بوده چيست ؟ ( قلت . . . و به الاعتصام ) ج : مىفرمايد : اوّلا : عقاب از لوازم و تابع كفر و عصيان است ثانيا : كفر و عصيان ، تابع اختيار انسان بوده و ناشى از يك مقدّمات و افعال سوئى مثل تصوّر گناه ، ميل به آن ، دورى نكردن از اسباب گرفتارى در آن و غيره بوده كه اين افعال سوء مقدّماتى اختيارى نيز ناشى از شقاوت ذاتى كفر و عصيانى است كه ذاتى كافر و عاصى مىباشد . بر همين اساس يعنى شقاوت ذاتى كافر و عاصى و سعادت ذاتى مؤمن و مطيع بوده كه در اخبار آمده است : فرد خوشبخت ، خوشبختىاش از شكم مادرش و فرد بدبخت ، بدبختىاش از شكم مادرش است و مردم معدنهايى همچون معادن طلا و نقره مىباشند . همان‌طور كه طلا و نقره به صورت مكنون در دل خاك و كوه وجود دارد و استخراج مىشود شقاوت و سعادت افراد نيز در انسانها از دوران نطفگى و رحمى وجود داشته و پس از تولد و رشد به بروز و ظهور مىرسد و كفر ورزيده و معصيت كرده و يا ايمان آورده و اطاعت مىكنند . اگر هم سؤال شود : چرا فرد سعيد ذاتا سعيد و شقّى ذاتا شقّى بوده جوابش آن است كه ذاتى شىء ،

--> - مؤمن با اختيارش كفر ورزيده و يا ايمان مىآورد . وقتى از ازل و از قبل از خلقت و تولد افراد ، در علم الهى روشن باشد عمل اختيارى فلان كافر يا فلان مؤمن و مشيّت و ارادهء او نيز چنين بوده كه او با اختيار كفر يا اطاعت بورزد آيا آن بنده مىتواند از چنين اراده‌اى تخلّف كند ؟ به عبارت ديگر ، علم الهى بعد از خلقت به ارادهء افراد و افعال آنان تعلّق نمىگيرد تا افعال جنبهء اختيارى پيدا كند و علم الهى نيز آينهء نشان‌دهنده افعال بعد از انجام آنها باشد . بلكه از ابتداى خلقت ، همهء افعال و حوادث براى همهء موجودات در آينهء علم الهى نمايان مىباشد . ( 1 ) - البته فقط عقاب نيست كه صحيح نمىباشد بلكه ثواب دادن افعال اطاعتى كه منتهى به ارادهء تكوينى و مآلا جبرى شدن آنها شود صحيح نمىباشد . چرا كه در هر دو صورت يعنى عقاب كردن يا با پاداش و ثواب دادن ، فعل حكيمانه و عادلانه نمىباشد .